Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi ve yüksek binalar için özel kurallar getirdi. Bunlardan biri, belirli yüksek binalarda yapı sağlığı izleme (YSİ) sisteminin kurulmasıdır: binanın deprem ve rüzgâr altındaki davranışı ivmeölçerlerle sürekli ölçülür ve veriler gerçek zamanlı olarak AFAD'a iletilir.
- Kimi kapsar: Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) 1 ve 2 olan, yüksekliği 105 metreyi aşan binalar.
- Dayanak: TBDY 2018, yüksek binalara ilişkin özel kurallar, madde 13.8.1.
- Uygulama kuralları: AFAD'ın Yapı Sağlığı İzleme Sistemi Uygulama Yönergesi (yürürlük: 9 Ocak 2020).
- Sorumlu: Yapı kullanma izin belgesini alan yapı sahibi; kurulum ve bakım ona aittir.
Hangi binalar kapsamda?
Zorunluluk, TBDY 2018'deki yüksek bina tanımına giren ve Deprem Tasarım Sınıfı 1 veya 2 olan, 105 metreden yüksek binalar için geçerlidir. Deprem Tasarım Sınıfı, parselin deprem tehlikesine ve binanın kullanım sınıfına göre belirlenir; yüksek deprem tehlikesi olan bölgelerdeki binalar bu sınıflara girer. Projenizin durumunu tasarım raporlarındaki DTS değeriyle kontrol etmek en doğrusudur.
Yönerge sistemden ne istiyor?
AFAD yönergesi, ivmeölçer verilerinin AFAD bünyesindeki Yapı Sağlığı İzleme Merkezi'ne (YSİM) eş zamanlı aktarılmasını ve depremden sonra yapının dinamik özelliklerinden hareketle güvenliği tehdit eden hasarın hızla saptanmasını amaçlar. Yönergede öne çıkan teknik şartlar:
- İvmeölçerler birbiriyle senkronize olmalı, en az 24 bit çözünürlüklü ve GPS zaman damgalı bir sayısal kayıtçıya bağlanmalı.
- Sistem sürekli kayıt yapmalı ve veriyi internet, modem veya uydu gibi bir kanalla gerçek zamanlı iletmeli.
- Elektrik ya da iletişim kesintisinde en az bir hafta kendi başına çalışabilmeli; ekipman yangına ve darbeye karşı korunmalı.
- Kablolu bağlantı tercih edilir, kablo boyları tercihen 100 metrenin altında tutulur; kablosuz sistemler senkronizasyonu kaybetmediğini göstermelidir.
- Kayıtçılar hem sürekli hem tetiklemeli modda çalışmalı. Varsayılan tetikleme seviyesi 0,005 g (5 gal); tetiklemeli kayıt olaydan 300 saniye önce başlayıp 600 saniye sonra bitmelidir.
Kaynak: AFAD, Yapı Sağlığı İzleme Sistemi Uygulama Yönergesi (09.01.2020), madde 1–6.
Sistem ne zaman planlanmalı?
En ekonomik ve temiz çözüm, sensör yerleşimini proje ve kaba inşaat aşamasında planlamaktır. Bu aşamada kablo güzergâhları, kayıtçı odası ve enerji hattı şafta ve döşemeye kolayca eklenir. Bina tamamlandıktan sonra yapılan kurulumlar ince işçiliği bozabilir, kablo boylarını uzatır ve maliyeti artırır.
Zorunluluğun ötesinde: veri ne işe yarar?
Yönerge verinin toplanmasını ve AFAD'a iletilmesini şart koşar; asıl değer ise bu verinin yorumlanmasındadır. Doğru kurulmuş bir sistemle:
Motusmec ne yapıyor?
Motusmec, Boğaziçi Üniversitesi Teknopark'ta yapı ve deprem mühendisliği alanında çalışan bir mühendislik firmasıdır. Yüksek binalar için:
- Sensör yerleşim projesi ve yönergeye uygun sistem tasarımı,
- Kurulum ve devreye alma, AFAD'a veri aktarımı,
- TÜBİTAK-TEYDEB destekli, kendi geliştirdiğimiz yazılımla 7/24 izleme: modal tanılama, deprem sonrası durum değerlendirmesi, yorulma ömrü tahmini,
- Uzun dönem performans raporları ve olay sonrası otomatik raporlar.
Ekibimiz, İstanbul'da enstrümante edilmiş üç yüksek binadan elde edilen uzun dönemli izleme deneyimini, bir Mw 5.7 depremi öncesi, sırası ve sonrasındaki ölçümler dahil, Bulletin of Earthquake Engineering dergisinde yayımladı. Yüksek binalar için yapı sağlığı izleme standardının belirlenmesine yönelik AFAD destekli araştırma projesi (UDAP-G-17-01) de Boğaziçi Üniversitesi'nde yürütüldü.
Sık sorulan sorular
105 metrenin altındaki binalarda izleme zorunlu mu?
TBDY 2018'deki zorunluluk, Deprem Tasarım Sınıfı 1 ve 2 olan 105 metreyi aşan binalar içindir. Daha alçak binalarda zorunlu değildir; ancak hastane, veri merkezi, sismik izolatörlü ya da kritik kamu binalarında deprem sonrası hızlı karar verebilmek için gönüllü olarak kurulması yaygınlaşmaktadır.
Kurulum ve bakımdan kim sorumlu?
AFAD yönergesine göre yapı kullanma izin belgesini alan yapı sahibi, ivmeölçerlerin kurulumunu ve bakımını sağlamak ve bunların giderlerini karşılamakla yükümlüdür ve AFAD'a karşı sorumludur.
Veriler nereye gidiyor?
İvmeölçer verileri AFAD bünyesindeki Yapı Sağlığı İzleme Merkezi'ne (YSİM) gerçek zamanlı olarak aktarılır. Veriler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında işlenir.
Mevcut bir yüksek binaya sonradan sistem kurulabilir mi?
Evet. Sonradan kurulumda sensör noktaları, kablo güzergâhları ve kayıtçı yeri mevcut mimariye göre planlanır. Yeni projelerde ise en uygun zaman kaba inşaat aşamasıdır.
Sistem kurulu ama veriyi kimse yorumlamıyorsa ne olur?
Yönergenin asgari şartı verinin toplanıp iletilmesidir. Deprem sonrası binanın güvenli ve kullanılabilir olup olmadığına karar verebilmek için verinin düzenli olarak analiz edilmesi gerekir; Motusmec mevcut sistemlere bağlanarak bu analiz ve raporlamayı da üstlenebilir.